Nghệ thuật viết

Thi thoảng có tranh luận với một số bạn về chuyện viết văn như thế nào cho hay. Đây là một câu hỏi quá lớn, và hầu như không thể trả lời. Nếu có câu trả lời, chắc tôi đã không ngồi gõ gõ thế này. Có ngần ấy chữ cái thôi, xáo trộn chúng, sắp xếp, đặt câu…
Giữa văn chương và những cái có vẻ văn chương là một khoảng lờ mờ, dễ gây nhầm lẫn. Ngay cả khi những câu văn mượt mà óng ả được người ta viết ra, cũng đã trở thành sáo mòn, vì thế với tôi chúng trôi tuột đi, chả còn ấn tượng gì cả. Vì thế thật khó định nghĩa thế nào là một tác phẩm văn chương, tôi chỉ đánh giá chúng ở mức độ hấp dẫn, một cách đầy cảm tính. Tất nhiên tôi không đánh giá cao, về mặt văn chương, ở thể loại tự truyện hay hồi ký hoặc những thứ đại loại như vậy, ở đó người ta bị trói buộc vào sự thật lịch sử với lời tuyên thệ kiếu “tôi xin thề những gì nói ra đây hoàn toàn là sự thật, chỉ sự thật mà thôi”.
Tôi đánh giá cao những tác giả dám “bịa đặt”, đó chính là cái thứ quyền lực tối thượng của một tác giả (mà buồn cười ở chỗ nhiều người viết lại luôn tìm cách chối bỏ nó), đó chính là sáng tạo thực sự, trong đó những suy tư trong ngôn từ được đẩy đi xa hơn, thậm chí có thể, may ra, tư tưởng nằm ở đó, trong hành trình đóng kín, kiên nhẫn hì hụi đào một đường hầm xuyên qua mớ tăm tối của chính mình. Có thể sẽ tìm thấy một mỏ vàng, có thể tìm thấy địa ngục. Nhưng thường thì người ta chỉ cày cuốc trên lớp đất mùn màu mỡ, hớt váng. Chạm phải lớp đất đá rắn chắc, người ta nản chí, mệt mỏi, và bỏ cuộc. Ngay chính tác giả đã bỏ cuộc, thì độc giả còn mong đợi gì nữa?
Tôi có nói với một số bạn rằng dấn thân vào viết văn, nghĩa là bạn phải chấp nhận tự đặt mình vào tình thế chống lại cả thế giới, một kẻ nổi loạn. Không phải vậy sao, khi bạn sẽ viết ra những điều trái ngược, phi lý? Đôi khi phải cực đoan, mù quáng, vĩ cuồng. Phải tin vào công việc của mình, cho dù bị tất thảy cười nhạo. Nào, nếu định viết văn, bạn định kể cho tôi nghe chuyện gì? Một câu chuyện khác thường? Hay là một thứ nhàn nhạt kiểu như bài tập làm văn, trong đó có những câu văn đèm đẹp, những thứ cảm xúc được gọi tên, mà bấy lâu tôi đã nghe đến phát chán? Rõ ràng là bạn muốn thuyết phục được những độc giả khó tính nhất, cách tốt nhất là thoạt tiên hãy chọc tức họ đã, dụ dỗ họ ra khỏi sự lười biếng và an toàn. Nếu họ kiên nhẫn đọc hết cuốn sách của bạn, vậy là bạn đã thành công rồi. Họ chê bai bạn, lại thêm thành công. Còn nếu họ khen ngợi, quá tốt! Nhưng hãy cẩn thận kẻo bị đám đông ru ngủ!
Ngay từ đầu, phải xác định mình là một kẻ khác thường, đủ khả năng viết như một tay chuyên nghiệp. Còn nếu không, hãy tìm một công việc khác. Chẳng có chỗ cho khái niệm viết chơi chơi ở đây. Văn học, xét cho cùng là một thứ để giải trí, giống như phim ảnh, phải làm đến nơi đến chốn người ta mới để mắt đến. Dù bạn định làm phim truyền hình nhiều tập cho đại chúng hay một tác phẩm điện ảnh thực thụ, bạn vẫn phải làm tử tế, không làm chơi chơi được.
Chính vì lý do đó, vẫn có những kẻ như tôi, kiên trì với lựa chọn của mình, làm cái loại công việc này. Viết văn là một thứ sai trái, gây nghiện, ban đầu bạn định viết chơi chơi cho vui, chứng tỏ rằng viết văn chả là cái gì quá khó khăn. Một vài tản văn, vài truyện ngắn, thậm chí một cuốn tiểu thuyết. Bạn chứng minh rằng mình hoàn toàn có khả năng viết văn. Nhưng rồi sao nữa? Bạn bỏ giữa chừng để làm những việc khác kiếm được nhiều tiền hơn chứ gì? Tất nhiên, không ai phản đối lựa chọn của bạn, thậm chí hầu hết đều ủng hộ, và rồi tất cả chìm vào quên lãng. Đôi khi tình cờ đọc một cuốn sách tẻ nhạt, bạn tự nhủ: “Mình có thể viết hay hơn thế này, chẳng qua mình không có thời gian, mình không thèm viết đấy thôi”. Bạn vẫn nghĩ mình hoàn toàn có khả năng trở thành một nhà văn lớn, rồi bạn chết đi, khi đã già, mà chưa từng viết cái gì ra hồn, chưa từng dám lựa chọn điều khó khăn ấy. Vâng, viết văn là một lựa chọn khó khăn đấy, không phải là dễ dàng đâu, cứ thử thì biết.
Những bạn nào có ý định viết văn, dù viết để "chơi chơi" hay coi nó là một công việc, lời khuyên là hãy đọc những link sau, hầu hết liên quan đến văn chương:
Viết để làm gì? - Jean Paul Sartre
Viết để làm gì? (2) - Jean Paul Sartre
Về "Độ không của lối viết"
Tiểu thuyết là gì? - Nhà văn không đầu - Không nên an toàn - Butler
Cốt truyện - cửa ải gian khó của nhà văn
Tiểu thuyết hay kịch bản? - Wesley Strick
Tử cung vĩ đại - Henry Miller
Thuyết Trực giác - Henri Bergson
Sigmund Freud - Vài nét về nhà phân tâm học
Văng mạng học? Khổ lắm, nói mãi, biết dồi!!! Biết rồi, khổ lắm! Nói mãi... - Tán nhảm về văn học mạng.
Tất cả đều là tiểu thuyết đầu tay - Đặng Thiều Quang
Trả lời báo Tiền Phong - Đặng Thiều Quang
Trả lời VTCnew
Bàn tròn - TTVH
Người Đẹp Việt Nam
Người viết trẻ & quan niệm về sex
Chơi văn - Linh's Blog
Đảo cát trắng - review của DongA
Suy nghĩ về dịch thuật và ngôn ngữ văn chương (phần 1) - Cao Việt Dũng.
Suy nghĩ về dịch thuật và ngôn ngữ văn chương (phần 2) - Cao Việt Dũng.
... còn rất nhiều link nữa, từ từ rồi post một thể...